Ήμουνα νιος και γέρασα 

Του Γεωργίου Α. Δαουτοπούλου, Καθηγητή Γεωπονίας ΑΠΘ, info@daoutop.gr

Δεν εννοώ ηλικιακά. Και αυτό συνέβη. Σε λίγο συμπληρώνω την 7^η δεκαετία της ζωής μου. Το εννοώ αλληγορικά. Έζησα και ψήφισα την αλλαγή ή μάλλον τις αλλαγές. Ψήφισα την επανίδρυση του Κράτους και εξακολουθώ να ζω σε ένα Κράτος Βαλκάνιο που έδινε συντάξεις σε τυφλούς που έβλεπαν, σε πεθαμένους, επιδόματα σε ανύπαρκτα άτομα (ακόμα και οι Ρομά βρήκαν τον τρόπο να το εξαπατήσουν εισπράττοντας επιδόματα πολυτέκνων).

Τώρα μου ζητούν να κάνω υπομονή. Να αρκούμαι σε μια σύνταξη που διαρκώς συρρικνώνεται και να ελπίζω ότι σε λίγο θα αρχίσει η ανάκαμψη. Ποια ανάκαμψη; Με βάση πιο σχέδιο και ποιες δράσεις;

Η χώρα έχει 2 ελλείμματα. Το έλλειμμα της Κεντρικής Κυβέρνησης. Με άλλα λόγια το Κράτος ξοδεύει περισσότερα από όσα εισπράττει και το έλλειμμα του Ισοζυγίου Πληρωμών. Με άλλα λόγια ξοδεύουμε περισσότερα για αγαθά και υπηρεσίες που εισάγουμε σε σχέση με τα αντίστοιχα που εξάγουμε.

Το πρώτο μετά τις γενναίες περικοπές σε μισθούς και συντάξεις, σε κοινωνικές υπηρεσίες και την έναρξη καταπολέμησης της διαφθοράς στη λειτουργία του φαίνεται πως οδηγείται σε ισοσκέλιση. Μάλιστα οι κυβερνώντες διατείνονται πως θα έχουμε και πλεόνασμα.

Το δεύτερο έλλειμμα είναι το μεγάλο μας πρόβλημα. Στην κατεύθυνση της μείωσης του ελλείμματος δεν έγινε καμιά συστηματική προσπάθεια. Ο περιορισμός του ήταν απότοκος της μείωσης των εισοδημάτων και της κατανάλωσης. Απεναντίας όσοι συνέβαλαν στην αύξηση των εξαγωγών τιμωρούνταν από την μακροχρόνια καθυστέρηση στην επιστροφή του ΦΠΑ, ενώ θάπρεπε να είχαν προτεραιότητα. Γνωστή μου που ήθελε να κατασκευάσει ένα εργοστάσιο παρασκευής κόλλας για την οποία έχει παγκόσμια πατέντα προτίμησε να το κάνει σε άλλη χώρα γιατί αδυνατούσε να περιμένει την επιστροφή του ΦΠΑ.

Αν είχαμε ένα σχέδιο εξόδου από την κρίση θα έπρεπε να ενισχύουμε και να ενθαρρύνουμε οτιδήποτε οδηγεί στη μείωση των εισαγωγών. Μερικά απλά παραδείγματα.

-          Οι ηλιακοί θερμοσίφωνες αντικαθιστούν εισαγόμενο ακριβό πετρέλαιο;. Βεβαίως. Άρα δίνω κίνητρα διάδοσης της χρήσης τους.

-          Η διάδοση της χρήσης του ξύλου και γενικά της βιομάζας μπορεί να αποτελέσει εναλλακτική λύση στη θέρμανση των κτιρίων. Βεβαίως. Δίνω κίνητρα για την αγορά του εξοπλισμού, βάζω κανόνες και ελέγχω την ποιότητα και ασφάλεια των συσκευών που κυκλοφορούν, ενισχύω επιχειρήσεις παραγωγής καύσιμης ύλης, εφαρμόζω προγράμματα καλύτερης διαχείρισης τους δασικού πλούτου, κ.ά.

-          Η υπερβολική ταχύτητα στους αυτοκινητοδρόμους οδηγεί σε σπατάλη καυσίμων; Βεβαίως. Άρα συστηματοποιώ τους ελέγχους και επιβάλω ποινές που οδηγούν σε συμμόρφωση.

-          Καθιστώ υποχρεωτική τη σηματοδότηση σε όλους τους οικισμούς με πληθυσμό 5.000 κατοίκων και πάνω. Ξέρετε πόσα καύσιμα ξοδεύονται άσκοπα από την αναζήτηση κάποιου σε έναν μεγάλο οικισμό με ανύπαρκτες ή ανεπαρκείς επισημάνσεις των δρόμων;

Στη χώρα μας δυστυχώς ισχύει ακόμη «τα όσα έρθουν και όσα πάνε» ή το αντίστοιχο «βλέπουμε και κάνουμε». Με τέτοιες αντιλήψεις όμως η ανάκαμψη και η εξυγίανση της οικονομίας θα αργήσει να έρθει. 

Accountability = Λογοδοσία 

Του Γεωργίου Α. Δαουτοπούλου,  Καθηγητή Γεωπονίας ΑΠΘ 

Γνώρισα τον όρο για πρώτη φορά στην Αμερική. Στη διάρκεια των μεταπτυχιακών μου σπουδών σε αναπτυξιακά θέματα. Δυσκολεύτηκα να τον αποδώσω στα Ελληνικά. Και τότε και τώρα. Οι διευκρινήσεις όμως και οι εξηγήσεις που συνόδευαν τον όρο, ήταν κατανοητές και πολύ λογικές.

Κάθε φορέας (μικρός ή μεγάλος) που παίρνει αποφάσεις με τις οποίες επηρεάζει τη ζωή των πολιτών και παράλληλα χρησιμοποιεί δημόσιους πόρους, οφείλει μια φορά κάθε έτος να παρουσιάζει στο κοινό (πολίτες) τη χρήση των πόρων που του εμπιστεύτηκε και τα αποτελέσματα των δράσεών του.

Το κάνουμε εμείς αυτό;. Όχι βέβαια. Κανείς δεν δίνει λογαριασμό. Γεμίσαμε σατράπηδες. Κατά τα άλλα μιλάμε για διαφάνεια και δημοσίευση όλων των αποφάσεων στο διαδίκτυο.

Ας δούμε με ένα παράδειγμα πως θα λειτουργούσε ο θεσμός στην Ανώτατη Παιδεία, στην οποία και έχω την εμπειρία μου. Κάθε μονάδα (Τομέας, Τμήμα, Σχολή, Πρυτανεία) συντάσσει κάθε χρόνο έκθεση που περιγράφει τη λειτουργία της και τη χρήση των πόρων (ανθρώπινων, υλικών και οικονομικών) που της εμπιστεύτηκε το κοινωνικό σύνολο. Για παράδειγμα, πόσους φοιτητές εκπαίδευσε, πόσα πτυχία απένειμε, πόσες επιστημονικές εργασίες πραγματοποίησε, πόσες διαλέξεις πραγματοποίησαν τα μέλη του, πως διέθεσε τους οικονομικούς πόρους που είχε  στη διάθεσή του, κ.ά.

Γνωρίζετε εσείς και εγώ τίποτε από αυτά τα κρίσιμα ερωτήματα; Όχι βέβαια. Μόνον ακούμε τη μόνιμη επωδό της περικοπής των δαπανών και της αδυναμίας λειτουργίας των εκπαιδευτικών μονάδων. Όλοι με το χέρι απλωμένο ζητούν χρήματα. Ουδείς ανασκουμπώνεται να δημιουργήσει και μερικούς. Να προσελκύσει δωρητές για παράδειγμα. Από τη Βιβλιοθήκη μέχρι τη Φοιτητική Λέσχη και ακόμα παραπέρα μέχρι την ανέγερση και τον εξοπλισμό ενός κτηρίου. 

Οι πόροι δεν επαρκούν αλλά η διασπάθιση του δημόσιου χρήματος πάει σύννεφο. Πόσα χρήματα δαπανά το Πανεπιστήμιο κάθε χρόνο για την αποκατάσταση ζημιών και κλοπών από διάφορες ομάδες που εκμεταλλεύονται το πανεπιστημιακό άσυλο; Τι ξοδεύει κάθε χρόνο το πανεπιστήμιο για να θερμάνει τα τσιμεντένια κτίσματα με παντελή έλλειψη μονώσεων σε τοίχους, δώματα και υαλοστάσια; Τι ξοδεύει για ηλεκτρική ενέργεια; Που διατίθενται τα έσοδα της Επιτροπής Ερευνών που προκύπτουν κάθε χρόνο από την παρακράτηση των ερευνητικών κονδυλίων; Είναι μερικά από πολλά κρίσιμα ερωτήματα για τα οποία δεν είχα καμιά ενημέρωση στα 40 και πλέον χρόνια της πανεπιστημιακής μου καριέρας.

Η Κουτσουπιά 

Γνωστή και ως δένδρο του Ιούδα γιατί από ένα τέτοιο δένδρο κρεμάστηκε όταν συνειδητοποίησε το μέγεθος της πράξης που έκανε προδίδοντας τον Κύριο.
Αυτές τις ημέρες βρίσκεται στην πλήρη ανθοφορία της εδώ σε μας στη Βόρεια Ελλάδα τόσο σε δασικές εκτάσεις όσο και στις δενδροστοιχίες των πόλεων. Για παράδειγμα θα την δείτε καταστόλιστη με τα μοβ πυκνά άνθη της που περιβάλλουν ακόμη και τον κορμό του δένδρου, στη διαδρομή από τα Πεύκα προς τον Χορτιάτη ή στη δενδροστοιχία που υπάρχει επί της οδού Αγίου Δημητρίου πίσω από τα κτίρια της Γεωπονίας και της Κτηνιατρικής Σχολής.

Το δένδρο αυτό είναι πολύτιμος σύμμαχος του βιοκαλλιεργητή γιατί με την ανθοφορία του παρέχει τροφή σε πολλά ωφέλιμα έντομα. Όποιος για παράδειγμα έχει ένα κτήμα με αχλαδιές θα πρέπει στην περίμετρο του κτήματος να εγκαταστήσει μερικά τέτοια δένδρα για να δώσουν τροφή και χώρο αναπαραγωγής για τα ωφέλιμα της ψίλας της αχλαδιάς ώστε αμέσως μετά να αρχίσουν να καταπολεμούν την ψίλα που θα κάνει την εμφάνισή της στον οπωρώνα.
Να λοιπόν μια ακόμα περίπτωση όπου με τη γνώση βάζουμε τη φύση να μας προσφέρει χωρίς κόστος τις πολύτιμες υπηρεσίες της. 

Το πόδι της Χήνας

Πριν από χρόνια, ίσως και δέκα, στην κουβέντα με έναν συμπολίτη μου Μικρασιάτη πρόσφυγα, έγινα αποδέκτης μιας πολύ σοφής κουβέντας που και ο ίδιος την κληρονόμησε από τη σοφία των προγόνων του.

Συζητούσαμε για το πότε ήταν η κατάλληλη εποχή να φυτέψουμε τα ανοιξιάτικα λαχανικά (ντομάτες, πιπεριές, μελιτζάνες, κ.ά.). Γιώργο μου είπε, οι παππούδες έλεγαν να φυτεύετε όταν το φύλλο της συκιάς γίνεται σαν το πόδι της χήνας.

Ας είναι καλά εκεί που βρίσκετε. Τον θυμάμαι κάθε χρόνο που βλέπω το φύλλο της συκιάς να αποκτά το μέγεθος του ποδιού της χήνας. Να λοιπόν μια έξυπνη και σοφή σύνδεση μιας δραστηριότητας με τα βιολογικά φαινόμενα. Προφανώς η συκιά βγάζοντας και μεγαλώνοντας τα φύλλα της έχει πολύ καλύτερα και από τον καλύτερο μετεωρολόγο εκτιμήσει την εξέλιξη των καιρικών φαινομένων. Ο κανόνας μάλιστα αυτός έχει και Πανελλήνια αξία γιατί σε κάθε περιοχή συνδέεται με την πορεία της βλάστησης της συκιάς. 

Πατάτες γεμάτες αυταπάτες 

Του Γεωργίου Α. Δαουτοπούλου

Το σύστημα εμπορίας αγροτικών προϊόντων ήρθε και πάλι στην επικαιρότητα με αφορμή την πρωτοβουλία των πολιτών της Κατερίνης. Το «κίνημα της πατάτας», όπως αποκλήθηκε, φουντώνει μέρα με την ημέρα και ΜΜΕ και αιρετοί της τοπικής αυτοδιοίκησης έσπευσαν να το υποστηρίξουν. Μοιράζουν, όμως, ελπίδες και ασπιρίνες στο βαθύ πόνο της κρίσης και μας απομακρύνουν από μια μόνιμη και οριστική λύση του προβλήματος της εμπορίας των αγροτικών προϊόντων που θυμίζει την καθ’ ημάς Ανατολή και όχι Ευρώπη.

Σύστημα απλό και γνωστό. Όποιος θέλει, εκδίδει μπλοκ επιταγών και περιφέρεται στην ύπαιθρο, αγοράζοντας αγροτικά προϊόντα. Ουδείς τον ελέγχει για εγκαταστάσεις, απαιτούμενα κεφάλαια και μεταφορικά μέσα. Πολύ συχνά, χωρίς παραστατικά μια και η φοροδιαφυγή στα αγροτικά προϊόντα είναι η μεγαλύτερη από κάθε άλλο κλάδο. Κυνηγάμε τον ψιλικατζή που δεν έκοψε απόδειξη και αφήνουμε τους αγροτικούς μεγαλοκαρχαρίες να αλωνίζουν. Να διαμορφώνουν τις τιμές όπως θέλουν (η υπερτιμολόγηση πάει σύννεφο) και οι αρμόδιοι υπουργοί άλλοτε να περιφέρονται στις λαχαναγορές με τηλεοπτικά συνεργεία (βλέπε περίπτωση Κουλούρη), άλλοτε να απευθύνουν εκκλήσεις για συγκράτηση των τιμών ή να εξαγγέλλουν δεκάδες ανεπαρκή και αναποτελεσματικά μέτρα (Παρατηρητήριο τιμών, Επιτροπή Ανταγωνισμού κ.ά.).
Οι Λαχαναγορές Αθηνών και Θεσσαλονίκης έχουν διακοσμητικό ρόλο. Από τη Λαχαναγορά του Ρέντη περνά μόνο το 20% των οπωροκηπευτικών που καταναλώνεται στην Αττική. Από τις άλλες επτά παράνομες λαχαναγορές που εντόπισαν δημοσιογράφοι, αλλά αδυνατούν να εντοπίσουν οι κρατικές αρχές (!), διακινείται το 80% της κατανάλωσης στα οπωροκηπευτικά. Αν δείτε τον τρόπο διακίνησης (ασυσκεύαστα και συχνά σε ακάθαρτα τελάρα), δε θα διαπιστώσετε διαφορά από ανατολίτικα παζάρια.
Η ευθύνη των αγροτών είναι μεγάλη. Δεν μπόρεσαν τόσα χρόνια να οργανωθούν. Το συνεταιριστικό κίνημα βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο ιστορικά. Η κορυφαία συνεταιριστική ηγεσία, εκλεγμένη από μια μαφία αδρανών εκλεκτόρων-αντιπροσώπων, παντελώς απούσα. Οι πετυχημένοι συνεταιρισμοί είναι η εξαίρεση. Το ίδιο μεγάλη είναι και η ευθύνη της Πολιτείας. Υπάρχει τεράστιο θεσμικό κενό. Αν σε αυτό προσθέσει κανείς τη διάσπαση των παραγωγών, δημιουργεί το κλίμα μέσα στο οποίο επιβιώνουν οι αετονύχηδες.
Αν όμως οι παραγωγοί αδυνατούν να συλλάβουν τα πραγματικά τους προβλήματα και να διεκδικήσουν τη λύση τους, τι κάνουν οι καταναλωτές που είναι και αυτοί θύματα της ψαλίδας τιμών παραγωγού-καταναλωτή, αναρωτιόμουν σε ένα άρθρο μου το 2005; Μια ψαλίδα που μεταφράζεται σε ένα συντελεστή επί 4 ή και μεγαλύτερο. Τριάντα λεπτά τα ροδάκινα στον παραγωγό, 1,5 και 2 ευρώ στον καταναλωτή.
Η πρόσφατη κινητοποίηση των καταναλωτών αποτελεί ένα ηχηρό ράπισμα στα τελευταία ίχνη πολιτικής ικανότητας αντιμετώπισης των οξυμένων κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων. Αποτελεί άραγε την οριστική λύση στο πρόβλημα; Όχι δυστυχώς. Δεν καλύπτει το σύνολο των φρούτων και λαχανικών που έχουν ανάγκη οι καταναλωτές. Θυμίζει συνθήκες παύσης λειτουργίας των αγορών και των θεσμών κ.ά.
Η μόνιμη και ουσιαστική επίλυση του προβλήματος χρειάζεται δύο απλά μέτρα. Πρώτον, απαγόρευση της πώλησης στο χωράφι. Δεύτερον, όλα τα προϊόντα να πωλούνται με δημοπρασία. Με διαφάνεια και παραστατικά να είναι γνωστά στους πάντες τα πάντα (τιμή, ποσότητα, ποιότητα, ταυτότητα αγοραστή και πωλητή). Αυτό είναι και το μόνο ουσιαστικό μέτρο για να μην επαναλαμβάνεται κάθε τόσο η κρίση διάθεσης κάποιων προϊόντων, οι αναποτελεσματικές αγροτικές κινητοποιήσεις και οι χάρτινες επιταγές.
Το πολιτικό σύστημα να διαμορφώσει το αναγκαίο θεσμικό πλαίσιο που θα καταστήσει αδύνατες πρακτικές ελέγχου της αγοράς σε βάρος των αδυνάτων και των πολλών. Είναι η μόνη αναγκαία και ικανή λύση του τεράστιου προβλήματος.

Μερικά Απλά Μαθήματα Ανάπτυξης 

Του Γεωργίου Α. Δαουτοπούλου Καθηγητή Γεωπονίας ΑΠΘ, daoutop@otenet.gr

Τώρα που βγήκα στη σύνταξη και έχασα το νεανικό ακροατήριο σκέφθηκα να απευθυνθώ σε ένα ευρύτερο ακροατήριο όλων των ηλικιών που πιθανόν θα ήθελαν να διευρύνουν τις εγκυκλοπαιδικές τους γνώσεις σε θέματα μάλιστα που είναι της άμεσης επικαιρότητας και τα οποία βιώνουμε κάποιοι από εμάς με μεγάλο τίμημα στις εποχές που διανύουμε.

Το άσχημο είναι ότι δεν θα μπορώ να κάνω εξετάσεις και να έχω τη χαρά να κόψω μερικούς! Όχι, αυτό δεν είναι αλήθεια. Παρόλο που επικρατεί μια τέτοια αντίληψη μεταξύ των φοιτητών. Πάλι με έκοψε, λένε συχνά για να δικαιολογήσουν την αποτυχία τους σε ένα μάθημα. Οι καθηγητές και οι δάσκαλοι δεν είναι «κόφτες», αλλά πιστοποιητές. Πιστοποιούν τη γνώση και απονέμουν τον ανάλογο βαθμό.

Τα θεματικά μας αντικείμενα θα περιστραφούν γύρω από τα θέματα της ανάπτυξης που μας αγγίζουν όλους και αποτελούν το ζητούμενο σε αυτές τις κρίσιμες περιόδους που διανύουμε. Όλοι επιθυμούν να υποδεχθούν την ανάπτυξη, αλλά συχνά αγνοούν ότι δεν θα έρθει από μόνη της, αλλά μέσα από τη συντονισμένη δράση όλων μας.

Η ανάπτυξη στην οποία στοχεύουμε οφείλει μεταξύ άλλων να είναι ολοκληρωμένη. Να μην αφορά έναν μόνο τομέα της οικονομικής και κοινωνικής ζωής του τόπου, αλλά το σύνολο των δραστηριοτήτων που αναπτύσσονται σε αυτόν. Ή με άλλα λόγια, η ανάπτυξη ενός τομέα πρέπει να συμπα­ρασύρει και την ανάπτυξη των υπόλοιπων τομέων της οικονομίας.

Όταν η ανάπτυξη στηρίζεται σε έναν μόνο τομέα της οικονομίας, τότε καταλήγει στη λεγόμενη μονόπλευρη ή στρεβλή ανάπτυξη. Ουσιαστικά στις μεταπολεμικές δεκαετίες αυτή ήταν η μορφή ανάπτυξης που ακολουθήσαμε στη χώρα μας. Παραδείγματα τέτοιων μορφών ανάπτυξης, που καταδεικνύ­ουν τα αδιέξοδα, αλλά και την αναγκαιότητα της ολοκληρωμένης ανάπτυξης, έχουμε πάμπολλα στη χώρα μας και καλόν είναι να θυμηθούμε μερικά.

Τα νησιά μας αναπτύσσονται τις τελευταίες δεκαετίες στηριζόμενα στην ανάπτυξη του τουρισμού και μάλιστα ενός και μόνον είδους, του θαλάσσιου. Τεράστια ξενοδοχειακά συγκροτήματα χτίζονται με τρόπο που συχνά προσβάλλει το περιβάλλον, απαιτούν υποδομές καθαριότητας και νερού που αδυνατούν να καλύψουν οι τοπικοί φορείς της αυτοδιοίκησης και ταυτόχρονα καταρρέουν άλλοι κλάδοι της οικονομίας που κα­νο­νικά έπρεπε να ωφεληθούν από την ανάπτυξη του τουρισμού (π.χ. Γεωργία).

Στη Ρόδο, τη Σαντορίνη και τη Σάμο, για παράδειγμα, η τουριστική κίνηση αυξάνεται κάθε χρόνο ενώ η γεωργία εγκαταλείπεται και οι τοπικοί οινοπα­ραγωγοί με τα ονομαστά κρασιά των νησιών βλέπουν με αγωνία την αμπελοκαλλιέργεια να υποχωρεί σε ανησυχητικό βαθμό. Καράβια και αεροπλάνα δεν μεταφέρουν μόνον τουρίστες, αλλά και τα είδη διατροφής που συχνά δεν είναι εγχώρια, αλλά αλλοδαπά. Η ανάπτυξη της βόρειας τουριστικής Ρόδου δεν βοηθά την ανάπτυξη της αγροτικής νότιας Ρόδου. Αν αυτό συνεχιστεί και καταστραφεί ο κοινωνικός ιστός των αγροτικών κοινοτήτων, η οικονομία του νησιού θα βρίσκεται σε διαρκή κίνδυνο και θα έχει απολέσει τα χαρακτηριστικά της αυτάρκειας και της βιωσιμότητας. Μια κρίση στον τουριστικό τομέα θα πλήξει καίρια την οικονομία του νησιού που δεν θα έχει εναλλακτικούς πόρους εισοδήματος.

Στη Σαντορίνη που την επισκέπτονται κάθε χρόνο πάνω από 1 εκατομμύριο επισκέπτες, η οικοδόμηση επεκτείνεται στην αγροτική ενδο­χώ­ρα με γρήγορους ρυθμούς. Αν αυτή η τάση συνε­χιστεί, τότε ο παρατηρητής από τα υψώματα του νησιού θα βλέπει μια συνεχή οικιστική περιοχή. Το φυσικό τοπίο που αποτελεί έναν από τους κύριους λόγους προσέλκυσης των επισκεπτών θα δεχθεί ένα σοβαρό πλήγμα. Ταυτόχρονα, οι παραδοσιακοί αμπελώνες έχουν υποχωρήσει στο μισό της έκτασής τους, ενώ από τα 10 εργοστάσια τοματοπολτού που αξιοποιούσαν το παραδοσιακό ντοματάκι έχει απομείνει μόνον ένα, αυτό της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών. Ας σημειωθεί πως το παραδοσιακό ντοματάκι της Σαντορίνης περιέχει 20% περισσότερη λικο­πίνη την οποία τελευταίες έρευνες από το χώρο της ιατρικής φέρουν ως κύριο παράγοντα προστασίας των ανδρών από τον καρκίνο του προστάτη και των γυναικών από τον καρκίνο του στήθους[1].

Η γενέθλια γη των προγόνων μου, από τη μεριά του πατέρα μου, η Καστοριά, δοκιμάζεται περισσότερο από δύο δεκαετίες από την κρίση της γούνας στην οποία στηρίζονταν και χάριν της οποίας είχε περιφρονήσει τον πρωτογενή τομέα. Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία του Υπουργείου των Οικονομικών, τα χρέη στη ΔΟΥ Καστοριάς το 2001 ήταν από τα μεγαλύτερα της χώρας. Από την άλλη μεριά, οι αγροτικές επιδοτήσεις που καταβάλλονται είναι οι μικρότερες από όλους τους Νομούς της Μακεδονίας (στοιχεία 2005). Οι συμπολίτες μου, μόλις τώρα ανακαλύπτουν τη συμβολή του τουρισμού (ιστορικού, ορεινού, οικολογικού, θρησκευτικού) και της γεωργίας. Παρόλα αυτά αδυνατούν να κατανοήσουν τη συμβολή που μπορεί να έχουν τα ονομαστά φασόλια της Καστοριάς και αδυνατούν να οργανώσουν την εμπορία τους με τρόπο που να διασφαλίζει το όνομα και την οικονομική ωφέλεια που μπορεί να δώσει στον τόπο. Μια αξιόλογη προσπάθεια που έγινε με τη δημιουργία συσκευαστηρίου δυστυχώς οδηγήθηκε σε αποτυχία. Στην πρόσφατη επίσκεψη ανώτατου Γερμανού αξιωματούχου που σας άνοιξε διάπλατα το διαφημιστικό έντυπο αλυσίδας σούπερ μάρκετ για να σας δείξει το πόσα Ελληνικά προϊόντα διαθέτει, αναρωτιέμαι αν κάποιος από το ακροατήριο (τοπικός ηγέτης ή απλός πολίτης) του θύμιζε ότι το κατάστημα της πόλης δεν διαθέτει έστω και ένα δείγμα από τα ονομαστά φασόλια Καστοριάς!. Όλη η Ελλάδα αγοράζει φασόλια Καστοριάς και οι συγχωριανοί μου τα έχουν στις αποθήκες τους αναζητώντας αγοραστή!

Οι υποδομές της γεωργίας, δρόμοι και αρδευτικά, είχαν εγκαταλειφθεί. Είναι τραγικό να τους απαγορεύεται η χρήση στη γεωργία των νερών του ποταμού Αλιάκμονα που διασχίζει τη γη τους. Ταυτόχρονα, οι Θεσσαλο­νικείς σχεδιάζουν και υλοποιούν έργα δισεκατομμυρίων για την εκτροπή των νερών του Αλιάκμονα που εκτός από την ύδρευση του διψασμένου πολεοδομικού συγκροτήματος είχαν σκοπό να αποκαταστήσουν το υδατικό ισο­ζύγιο της λίμνης του Λαγκαδά που δημιουργήθηκε από την άφρονα διαχεί­ριση των τοπικών υδατικών πόρων. Τέτοια τρελά πράγματα συμβαίνουν μόνο στον τόπο μας και η ευθύνη της πολιτικής και πνευμα­τικής ηγεσίας του τόπου είναι τεράστια.[2]

Νομίζουμε πως τα παραπάνω παραδείγματα σας έπεισαν πως η μονόπλευρη ανάπτυξη είναι μια αδιέξοδη πορεία υψηλού κινδύνου για την οικονομία του τόπου που την υιοθετεί. Τί πρέπει να κάνουμε; Σε όσες περιοχές εμφανίζονται τέτοια φαινόμενα πρέπει να θέσουμε ως πρώτη προτεραιότητα την ανάπτυξη των υπόλοιπων τομέων της οικονομίας για να φτιάξουμε μια οικονομία που δεν θα στηρίζεται σε έναν μόνον τομέα αλλά σε πολλούς. Μια οικονομία που την αποκαλώ «σαρανταποδαρούσα».

Ποιός θα την φτιάξει αυτήν την στροφή; είναι ένα άλλο κρίσιμο ερώτημα. Πριν απαντήσετε το κράτος ή η κυβέρνηση, πρέπει να συμφω­νή­σουμε ότι οι κρατικά σχεδιασμένες οικονομίες δεν αποδίδουν. Όπως δια­λαλούμε χρόνια τώρα σε κάθε ευκαιρία, οι άνθρωποι της τοπικής κοινωνίας πρέπει να είναι οι σχεδιαστές και εκτελεστές της αναγκαίας στροφής.

Οι δράσεις των μεμονωμένων ανθρώπων συχνά έχουν προεκτάσεις που δεν τις φανταζόμαστε. Πάρτε το παρακάτω παράδειγμα που είναι πραγματικό. Σε μια διαδρομή προς τις Πρέσπες, την άνοιξη του 2000, σταματήσαμε στο Ανταρτικό για μια σύντομη ξεκούραση. Ζητήσαμε το ΞΥΝΟ ΝΕΡΟ της περιοχής. Ο ιδιοκτήτης του καταστήματος μας πληροφόρησε ότι δεν το διαθέτει και μας πρότεινε αντ’ αυτού το δανέζικο ανθρακούχο αναψυκτικό της γνωστής πολυεθνικής εταιρείας. Αρνηθήκαμε ευγενικά την προσφορά του και του θυμίσαμε ότι αυτό το προϊόν μπορούμε να το έχουμε στη Θεσσαλονίκη. Εδώ που ήρθαμε, θέλουμε να δοκιμάσουμε τα προϊόντα του τόπου που το μόνο στο οποίο υστερούν είναι η προβολή τους και το καλά οργανωμένο δίκτυο πωλήσεων.

Δεύτερο παράδειγμα. Σε μια επίσκεψη στα ονομαστά Χάνια του Πηλίου το φθινόπωρο του 2001, η παρέα πρότεινε ολιγόλεπτη στάση για να γευτούμε την ονομαστή φασουλάδα. Η σύζυγος του ταβερνιάρη που ήρθε για την παραγγελία πρότεινε μοιράζοντας τους καταλόγους να γευτούμε τηγανιά κροκόδειλου!. Ναι, τηγανιά κροκόδειλου. Μείναμε άφω­νοι για λίγο. Τί σχέση έχει ο κροκόδειλος με τα ορεινά του Πηλίου; Αν κάποιος ήθελε κροκόδειλο θα μπορούσε να τον γευτεί στην Αφρική ή σε κάποιο ημεδαπό αστικό κέντρο που αλληθωρίζει αναζητώντας δεξιά-αριστερά εκκεντρικές σπεσιαλιτέ. Επιμείναμε στη φασουλάδα. Σε λίγο ήρθε μια απαίσια φασουλάδα. Και ο τελευταίος μάγειρας θα την είχε μαγειρέψει καλύτερα από την πρώτη του προσπάθεια. Με δυσφορία γευτήκαμε τη δεύτερη κουταλιά, πληρώσαμε και φύγαμε αγανακτισμένοι. Ευτυχώς, η επίσκεψη και διαμονή στις εγκαταστάσεις του Γυναι­κείου Συνεταιρισμού της Ζαγοράς μας αποζημίωσε. Συγχαρητήρια Κυρίες μου. Δείχνετε το δρόμο που πολλοί πρέπει να ακολουθήσουν.

 Αν λοιπόν τα τοπικά προϊόντα δεν τα υποστηρίζουν οι άνθρωποι του τόπου τους γιατί στη συνέχεια διαμαρτύρονται για την ανεργία που μαστίζει τις αγροτικές περιοχές; Το ίδιο γίνεται με τα κρασιά ενός τόπου που δεν προβάλλονται στις τοπικές ταβέρνες και εστιατόρια ή το παράδειγμα με το ουίσκι που έχει γίνει το εθνικό μας ποτό ενώ όσοι ξένοι έχουν γευθεί τα τσίπουρα, τη ρακή ή τα ούζα μας με τους παραδοσιακούς μεζέδες έχουν γίνει φανατικοί χρήστες τους, εγκαταλείποντας το ουίσκι στα θύματα των διαφημί­σεων[3].

Ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, των Επαγγελματικών Οργανώ­σεων και των Πολιτιστικών φορέων κάθε περιοχής είναι καθοριστι­κός για τη χάραξη τέτοιων πολιτικών στήριξης των εκλεκτών τοπικών προϊόντων μιας περιοχής. Η συγκρότηση ενός τοπικού αναπτυξιακού φόρουμ είναι το πρώτο ουσιαστικό βήμα που πρέπει να επιχειρηθεί.

Η ξενομανία μας έχει κυριεύσει, αν και τα τελευταία χρόνια, με την άνοδο του βιοτικού και πολιτιστικού επιπέδου, αλλά κυρίως την κρίση που μας έπληξε, βλέπουμε στροφή προς στοιχεία του τοπικού πολιτισμού (μεσογειακή δίαιτα, έθιμα, παραδοσιακή κατοικία, κ.ά.) την αξία και σιγουριά των οποίων ανακαλύπτουμε εκ νέου.

Συμπέρασμα. Η κρίση θα ξεπεραστεί και η ανάπτυξη θα έρθει μόνο από τη δική μας συμμετοχή σε αυτήν. Αν μερικά από τα παραδείγματα που σας ανέφερα τα κάνετε προσωπική πράξη, μη νομίζετε ότι είστε πολύ μικροί για να κάνετε τη διαφορά. Οι μικρές ατομικές δράσεις του καθενός μας, αν συναθροιστούν, δημιουργούν τεράστια μεγέθη που ουδείς μπορεί να αγνοήσει.

Μεγαλύτερη συζήτηση για αυτά τα θέματα γίνεται στο βιβλίο μου «Αειφορική Ανάπτυξη της Ελληνικής Υπαίθρου» που παρουσιάζεται μαζί με άλλα στην ιστοσελίδα μου www.daoutop.gr

---

[1] Πρέπει όμως να επισημανθεί και παράλληλα να επαινεθεί η τοπική κοινωνία και ηγεσία που από το 2002 διοργανώνει διεθνή συνέδρια με εξαιρετικές παράλληλες εκδηλώ­σεις για την ενίσχυση των παραδοσιακών αυτών αγροτικών δραστηριοτήτων.

[2] Ευτυχώς που η επέμβαση των κοινοτικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ακύρωσε τα σχέδια αφρόνων πολιτικών και τεχνοκρατών σε τοπικό και εθνικό επίπεδο (ημεδαπής και αλλοδαπής προέλευσης) που μάλιστα συνεπικουρούνταν από επιστήμονες του ΑΠΘ που σήμερα κατέχουν υψηλές ακαδημαϊκές θέσεις.

[3] Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία του 2001 το ουίσκι ήταν το πρώτο στην κατανάλωση των αλκοολούχων ποτών στη χώρα μας με 23.274.000 λίτρα έναντι 10.350.000 λίτρων του ούζου. Το 1981 η κατανάλωση ούζου ήταν 17.100.000 έναντι 5.400.000 λίτρων του ουίσκι. Μέσα λοιπόν σε 20 χρόνια αυξήσαμε την κατανάλωση του ουίσκι κατά 4,3 φορές. Ας σημειωθεί ότι το ούζο στηρίζει το 50% της Ελληνικής ποτοποιίας. (Καθημερινή, 14/7/2002). Ο μέσος λοιπόν νεοέλληνας αραχτός στην πολυθρόνα του και πίνοντας το ουίσκι του σχολιάζει την επικαιρότητα και την ανικανότητα των ιθυνόντων να εξασφαλίσουν εργασία σε ένα ολοένα και αυξανόμενο μερίδιο της νεολαίας. Αυτός με τη συμπεριφορά του δεν έχει καμιά ευθύνη στο πρόβλημα. Ποιός θα μας ταρακουνήσει από αυτήν την αλλοπρόσαλλη πορεία; Όπως πληροφορούμαι, η κατάσταση είναι χειρότερη στην Κύπρο. Οι συμπατριώτες μας στο μεσημεριανό γεύμα αντί να απολαύσουν κάποιο από τα εκλεκτά και ονομαστά κρασιά τους ή έστω μια μπύρα απολαμβάνουν το ουίσκι τους. Όπως μου έλεγε Κύπριος φίλος, αν δεις κάπου σε κάποια χώρα κάποιους να πίνουν ουίσκι στο μεσημεριανό φαγητό νάσαι σίγουρος πως θάναι Κύπριοι.

Το κτήμα μου βγάζει πολλά χόρτα 

Λέει με έκδηλη πικρία ένας συμπατριώτης μας που πριν από λίγο καιρό μπήκε στο συναρπαστικό επάγγελμα (λειτούργημα για μένα) της γεωργίας. Για να προσθέσει με απελπισία, απευθυνόμενες σε εμένα, σε μια από τις πολλές ομιλίες και σεμινάρια που κάνω κάθε χρόνο, «τι να κάνω δάσκαλε;».

Πρέπει να νιώθεις ευτυχής που έχεις ένα τέτοιο κτήμα, του λέω τονίζοντας τα λόγια μου. Βλέπω την απορία στα μάτια του και πριν αρχίσει να αμφιβάλει για την ψυχική μου ηρεμία ή να αποδώσει τα λεγόμενα σε γεροντική άνοια, του εξηγώ.

Αυτό δείχνει ότι έχεις ένα γόνιμο χωράφι. Καλά θα ήταν να μεγάλωναν μόνο τα φυτά που θέλουμε και όλα τα άλλα να έμεναν καχεκτικά. Για να γίνει όμως κάτι τέτοιο χρειάζονται θαύματα! Και μια και δεν γίνονται θαύματα τόσο συχνά στην εποχή μας και μάλιστα για τόσο ιδιοτελείς σκοπούς, ας δούμε τι μπορούμε να κάνουμε.

Τα χόρτα μπορούμε να τα μετατρέψουμε από κατάρα σε ευλογία. Μεγαλώνουν γρήγορα σε ένα γόνιμο χωράφι γιατί δέχονται τις ακτίνες του ήλιου και το πλούσιο έδαφος σε συνδυασμό με τη θερμοκρασία του, τα εφοδιάζει με θρεπτικά στοιχεία και νερό. Τι κάνουν λοιπόν; Φωτοσυνθέτουν. Αξιοποιούν τις ακτίνες του ήλιου και δημιουργούν φυτικούς ιστούς ή με άλλα λόγια οργανική ουσία. Αυτήν λοιπόν την οργανική ουσία μπορούμε να την προσφέρουμε πίσω στο έδαφος που την έχει τόσο μεγάλη ανάγκη σε μια εποχή όπου οι ζωικές κοπριές είναι, όχι μόνο δυσεύρετες, αλλά και ακριβές.

Ο καλός καλλιεργητής, ο φροντιστής της γης, όπως τον αποκαλώ, κάθε φορά που τα χόρτα φθάνουν σε ένα ύψος 20-30 εκατοστών περνά με ένα χορτοκοπτικό μηχάνημα και κόβει τα χόρτα αφήνοντάς τα να αποικοδομηθούν. Αν μάλιστα  τα ραντίσει με διάλυμα από τσάι κομπόστας που παρασκευάζει ο ίδιος (κόστος μηδέν, διαβάστε τον τρόπο παρασκευής του) θα έχει εμπλουτίσει το έδαφος με πλούσια οργανικά στοιχεία, μέταλλα και ιχνοστοιχεία και θα έχει αυξήσει ακόμη περισσότερο τη γονιμότητα του χωραφιού που θα το εισπράξει από την κύρια καλλιέργεια που κάνει.

Τα χόρτα λοιπόν δεν είναι οι άχρηστοι εισβολείς που έρχονται για να ανταγωνιστούν τα καλλιεργούμενα και συνεπώς πρέπει να τα καταστρέψουμε με χημικά. Είναι οι σύμμαχοί μας. Αυξάνουν τη φωτοσυνθετική ικανότητα του κτήματος (αυτό πρέπει να είναι η κύρια επιδίωξή μας), κρατούν δροσερό το έδαφος και παρέχουν πολύ ευνοϊκό περιβάλλον για τους μικρούς και μεγάλους κατοίκους του εδάφους (φίλους και συμμάχους του φροντιστή της γης) και μειώνουν τη συμπίεση που δέχεται το έδαφος από την κυκλοφορία ανθρώπων και μηχανημάτων.

Όσοι προσπαθούν με μηχανικά μέσα (τσάπες, καλλιεργητές, κ.ά.) ή πολύ χειρότερα με χημικά μέσα (ζιζανιοκτόνα), να απαλλαγούν από τα χόρτα κρατώντας ένα έδαφος σαν το κεφάλι του κασιδιάρη κάνουν κακό στο περιβάλλον, στη γονιμότητα του χωραφιού τους και σε τελευταία ανάλυση, στη τσέπη τους!.

«Ευχαριστώ δάσκαλε. Αυτήν την εξήγηση την ακούω για πρώτη φορά και μου φαίνεται πολύ λογική», ήταν οι τελευταίες κουβέντες του που έδειχναν έναν άνθρωπο μπροστά σε μια νέα πνευματική ανακάλυψη.

Εφημερίδα ΟΔΟΣ τεύχος 734/3-4-2014